Lắng nghe là cố gắng hiểu điều người ta muốn mình hiểu

Có một cảm giác rất bất lực (thậm chí bực bội, chán nản) mà chắc nhiều người từng trải qua – là khi bạn đã rất cố gắng giải thích một điều gì đó rất kỹ, rất nhiều lần, bằng rất nhiều cách –  nhưng người đối diện vẫn cứ trả lời vào một chuyện hoàn toàn khác. Họ dường như không hiểu một chút gì về điều bạn thật sự muốn họ hiểu. 

Chẳng hạn, khi vào group Con ghét cha mẹ đang nổi đình đám gần đây, bạn sẽ thấy sự lạc quẻ giữa điều những đứa con muốn cha mẹ hiểu – và điều mà cha mẹ muốn con hiểu. Buồn là ở chỗ dường như cả hai bên đều không cố gắng để hiểu điều mà phía bên kia muốn mình hiểu. Nên các cuộc tranh luận biến thành chỉ trích kịch liệt, bằng các ngôn từ có tính sát thương cay nghiệt. 

Một ví dụ khác – Nhi biết có một cặp vợ chồng không thể nói chuyện với nhau được quá 10 phút. Anh chồng tâm sự với Nhi là đã cố gắng góp ý với vợ rằng mỗi khi muốn anh làm việc gì đó thì hãy thêm chữ “Please” vào yêu cầu. Anh chàng này là người Mỹ, đã quen với việc nói từ Please để thể hiện ý tôn trọng đối tác. Nếu thiếu đi thì mang đến cảm giác đang ra lệnh. Nhưng người vợ (là người Việt) mỗi lần nghe người chồng góp ý thì đều trả lời rằng, đây là nghĩa vụ chia sẻ công việc của chồng, không phải là nhờ vả nên không cần Please. 

Trong trường hợp này, cả 2 vợ chồng đều đã cố gắng nói ra rõ ràng điều mình nghĩ chứ không bóng gió vòng vo. Tuy nhiên, rõ ràng cả 2 đều không thực sự hiểu điều mà đối tác muốn mình hiểu: Chồng muốn được nhận yêu cầu một cách tôn trọng, còn vợ thì muốn chồng tự nguyện làm việc nhà. 

Trong công việc cũng có những kiểu đối thoại y chang như vậy. 1 người sếp cố gắng nói với nhân viên nên cởi mở hơn với đồng nghiệp của phòng ban khác để teamwork suôn sẻ hơn. Nhân viên thì luôn tỏ vẻ khó chịu khi nghe điều đó – Bởi vì bạn ấy đã diễn giải lời của sếp thành “Sếp đang chê tôi là người giao tiếp kém”, thay vì nghe đúng thông điệp của sếp “cần kết nối nhiều hơn để công việc xuyên phòng ban tiến triển nhanh hơn”.

Nhi thấy một trong những chuyện đáng tiếc nhất của giao tiếp là chúng ta rất dễ tưởng rằng “mình luôn hiểu đúng ý của người nói”. Nhưng hai chuyện đó không giống nhau. Thậm chí trong trị liệu, dù đã nắm rất rõ bối cảnh và sự việc mà thân chủ đã và đang trải qua thì Nhi cũng luôn cần phải xác nhận lại “Tôi đang hiểu những điều bạn nói nghĩa là… Tôi hiểu vậy có đúng không?”. Nếu điều Nhi hiểu chưa chính xác thì thân chủ sẽ chỉnh sửa lại. Việc cố gắng hiểu đúng ý mà người nói đang muốn truyền đạt cực kỳ, cực kỳ quan trọng để có thể xây dựng sự kết nối lành mạnh. 

Bởi vì con người đâu phải lúc nào cũng nói được chính xác điều đang diễn ra bên trong mình. Có người buồn nhưng nói thành giận. Có người cần được quan tâm nhưng mở miệng lại thành trách móc. Có người đang rất áp lực nhưng chỉ nói được một câu “Dạo này tôi hơi mệt”. Có những câu nếu chỉ nghe bằng tai thì rất dễ hiểu theo một nghĩa khác, còn nếu thực sự muốn hiểu người đang ngồi trước mặt mình, có lẽ mình sẽ chậm lại một chút để tự hỏi: “Người này đang cố gắng nói điều gì với mình vậy?”

Và nếu chưa hiểu thì hỏi. Nếu không chắc thì kiểm tra lại. Đôi khi chỉ cần chồng nói một câu rất đơn giản như: “Ý em là em muốn thấy anh tự nguyện làm việc nhà cùng em như một cách chia sẻ trách nhiệm trong gia đình có phải không?” cũng có thể khiến người vợ nhẹ đi rất nhiều. Bởi vì cuối cùng họ cảm thấy: À, người yêu đã hiểu điều mình đang cố nói.

Nghe thì đơn giản, nhưng Nhi nghĩ lắng nghe thực sự là một kỹ năng khá khó. Bởi khi nghe người khác nói, mình đâu chỉ nghe bằng đôi tai. Mình còn nghe qua những kinh nghiệm mình từng có, những niềm tin mình đang mang, những điều mình sợ, những tổn thương cũ và cả cảm xúc của mình ngay lúc đó. Có những người chỉ cần nghe đồng nghiệp góp ý là lập tức thấy mình đang bị chỉ trích. Có người nghe người yêu nói “Em buồn” thì trong đầu lập tức bật lên “Lại là lỗi của mình nữa rồi”. Thế nên đôi khi người kia còn chưa kịp nói hết điều họ muốn truyền đạt, mình đã phản ứng với kịch bản diễn ra trong đầu mình luôn rồi.

Và nếu bạn đã thử rất nhiều lần, đã tự nhắc mình phải lắng nghe, phải kiên nhẫn, phải đừng vội phản ứng… nhưng cứ bước vào một cuộc trò chuyện thật sự là mọi thứ lại đâu vào đấy, thì có thể vấn đề không nằm ở chuyện bạn “chưa cố gắng đủ”. Đằng sau cách chúng ta lắng nghe đôi khi còn có những thói quen giao tiếp, niềm tin, cảm xúc hoặc những điểm dễ bị kích hoạt mà bản thân mình chưa nhìn thấy.

Nếu đã sẵn sàng thay đổi, bạn có thể bắt đầu bằng 1 buổi hẹn cùng Nhi. Để chúng ta cùng nhau tìm xem điều gì đang khiến việc lắng nghe trở nên khó khăn với bạn, và bạn có thể làm gì để thay đổi nó.

Nhà trị liệu Trần Khoa Việt Nhi