Khi bạn không dám để ai hiểu mình
Viet Nhi Nhi có may mắn làm người trung gian lắng nghe của vài nhóm bạn, nhóm đồng nghiệp và vài couple. Nhi nhận ra có những người dù ở rất gần nhau, dù vẫn nói chuyện tâm sự thường xuyên, dù vẫn đang chia sẻ công việc hoặc các sở thích cùng với nhau nhưng vẫn thường xuyên hiểu lầm bạn bè hay người yêu của mình.
Khi đó, họ thường rất buồn, tránh né tham gia các buổi tụ họp, chỉ giao tiếp ở mức tối thiểu. Có những bạn thì lại thầm trách móc, thầm đau khổ, thầm ghen tỵ. Một số khác thì overthinking. Nặng hơn, khi thất vọng, các bạn tâm sự với những người khác và câu chuyện trở nên tam sao thất bản, nhuốm màu bi quan, nhuốm màu tiêu cực cá nhân giữa các thành viên với nhau.
Trong những câu chuyện đó, Nhi nhận ra, ai cũng có khao khát hiểu người khác, và được hiểu bởi người khác. Nhưng cái sự “hiểu” này quá khó khăn, việc làm cho người khác hiểu mình lại càng khó khăn hơn. 5 trở ngại phổ biến mà Nhi quan sát được là:
1 – Mỗi người có một, hoặc một vài vấn đề mà họ cực kỳ nhạy cảm (Nhi tạm gọi là triggers) mà đôi khi chính họ cũng không nhận ra. Mỗi khi xảy ra chuyện gì gợi nhắc đến các triggers này thì lập tức cảm xúc của họ thay đổi, mất bình tĩnh, suy xét vấn đề “loạn xạ”.
Những triggers này thường bắt nguồn từ những trải nghiệm cũ – có thể là một lời chê bai từ thuở bé, một lần bị so sánh, một thất bại bị chế giễu, một cảm giác bị bỏ rơi không ai hay biết. Ngoài ra, triggers cũng có thể nhuốm màu quan điểm của văn hoá, của cha mẹ (Phải có tiền và tài sản thì mới được coi là thành công, Phải cưới chồng có con thì mới không bị chê cười,…). Chúng nằm im, tưởng như đã quên, nhưng thực chất chỉ đang đợi một tình huống tương tự để trỗi dậy.
Khi có điều gì đó trong hiện tại vô tình chạm vào vết nhạy cảm ấy, người đó lập tức bị cuốn vào một làn sóng cảm xúc mãnh liệt. Sự mất bình tĩnh và mất sáng suốt khiến họ không còn phân biệt được đâu là sự thật, đâu là phóng chiếu. Họ phản ứng (react) thay vì phản hồi (respond). Hoặc nếu có phản hồi, thì cũng là những phản hồi không hiệu quả: trốn tránh, đổ lỗi, giận dỗi, chống đối, hoặc… câm lặng. Họ không còn muốn nghe, không còn muốn chia sẻ, và cũng không còn muốn hiểu.
Chỉ một cú chạm vào trigger, họ có thể quay lưng với một người khác, tự nhủ rằng: “Người đó không hiểu mình.” Nhưng sự thật là chính họ lúc đó cũng không hiểu được mình nữa. Và khi chính mình không hiểu bản thân, thì làm sao còn đủ không gian để thấu hiểu người khác?
Ví dụ: Bạn A rất nhạy cảm về chuyện tiền và giỏi (năng lực). Khi giao tiếp, bạn vô thức luôn muốn cho người khác thấy mình rất giỏi và có khả năng kiếm được rất nhiều tiền. Dù người đối diện họ quan tâm đến các yếu tố khác như dự án 1 đang được làm tới đâu, hôm qua đi chơi có vui không,… thì bạn A này cũng vô tình chuyển hướng câu chuyện kể về thành tựu của bạn. Lúc này những người xung quanh trở nên thờ ơ, giao tiếp cho “có lệ” thì A nghĩ rằng người khác đang khinh thường vì mình chưa đủ giỏi và đủ giàu. A đau khổ và cảm thấy mình cần phải chứng minh nhiều hơn nữa. Và càng chứng minh, mọi người càng tránh xa A. A tiếp tục hiểu lầm rằng người khác đang đánh giá, đang xem thường mình.
2 – Mỗi người có một, hoặc một vài nhu cầu thầm kín. Khi những nhu cầu này không được thấu tỏ thì giao tiếp dễ bị hiểu lầm.
Nhi đã gặp rất nhiều người nghĩ rằng: “Mình chẳng cần gì nhiều, chỉ cần sống đơn giản, tử tế là được.” Nhưng thật ra, bên dưới cái vẻ bình ổn ấy là vô vàn những nhu cầu ngầm ẩn – chẳng hạn được khen ngợi sau lưng, được người khác hỏi han trước đám đông, được là người quan trọng ai cũng phải tìm đến mỗi khi gặp chuyện… Hoặc chỉ đơn giản là được ai đó chạm tới vùng dễ tổn thương nhất mà không bị đánh giá.
Đôi khi bạn biết mình đang có những nhu cầu đó. Đôi khi bạn tưởng mình đã vượt qua rồi. Nhưng thật ra, chúng vẫn còn đó. Âm thầm tạo ra những kỳ vọng không lời trong lúc giao tiếp. Bạn không nói ra, nhưng bạn vẫn chờ đợi. Bạn không yêu cầu, nhưng bạn vẫn mong mỏi. Và nếu đối phương không đáp ứng được điều mà bạn chưa từng nói ra… thì bạn thất vọng. Mà họ thì chẳng hiểu chuyện gì đang xảy ra.
Dù ở rất gần nhau, nhưng chưa chắc người kia hiểu bạn thực sự cần gì. Dù mỗi ngày làm việc cùng nhau, nhưng chưa chắc bạn đã nhận ra nhu cầu âm thầm của đồng nghiệp. Và thế là, người này cho là đủ, người kia thấy chưa đủ, khoảng cách cứ lớn dần mà không ai thật sự cố ý gây tổn thương cho ai.
Ví dụ: Nhi có một bạn thân chủ — gọi là B. Bạn ấy có một nhu cầu rất sâu: được người khác chấp nhận mình vô điều kiện, kể cả điểm yếu lẫn điểm mạnh. Trong công việc, dù có khả năng làm tốt hơn, nhưng B thường để lại vài điểm chưa hoàn thiện — như một cách ngầm “nhắc khéo” người khác rằng “Hãy nhìn thấy cả phần chưa hoàn hảo của tôi, và vẫn thương tôi như cũ“. B không nói điều đó ra, nhưng mong rằng sếp hoặc đồng nghiệp sẽ không trách móc, mà sẽ sửa chữa lỗi giúp B với một thái độ tự nhiên, vui vẻ — như thể đó là điều họ sẵn sàng làm cho một người đáng quý.
Nhưng sau rất nhiều lần như vậy, mọi người bắt đầu nhìn B bằng một ánh mắt khác. Họ không còn muốn “gánh” nữa. B cảm thấy bị lạnh nhạt, bị phán xét, bị cô lập.
Và điều khiến B đau lòng nhất, là cảm giác: Không ai hiểu mình. Nhưng sự thật là: chính B cũng chưa từng hiểu hết nhu cầu sâu thẳm của chính mình. Làm sao những người xung quanh có thể?
3 – Có suy nghĩ “Hiểu hay không hiểu cũng chẳng khác gì nhau”
Đó là khi họ đã quá quen với cảm giác không được lắng nghe từ nhỏ. Quá quen với việc nói ra rồi cũng bị hiểu sai, bị ngắt lời, bị phủ định. Lâu dần, họ chọn cách im lặng, chọn cách không đặt kỳ vọng. Dù trong lòng vẫn mong được thấu cảm, nhưng kinh nghiệm lại nói: “Không ai thật sự hiểu ai được đâu. Cố gắng cũng chỉ mệt mỏi thêm”. Và chính niềm tin ấy làm họ xa cách hơn với những người xung quanh, ngay cả trong những mối quan hệ tưởng chừng rất thân.
Ngoài ra trong công việc, nhiều bạn cho rằng: “Ai cũng có nhiệm vụ riêng của mình, hiểu hay không hiểu cũng không quan trọng, miễn làm tốt việc của mình là đủ”. Vậy nên, họ không thấy cần thiết phải hiểu đồng nghiệp đang gặp khó khăn gì, hiểu tại sao một người lại phản ứng như vậy trong cuộc họp, hiểu điều gì đang thực sự diễn ra sau một cái nhíu mày hay một lời từ chối. Mọi sự giao tiếp trở nên cơ học: gửi – nhận – hoàn thành. Và vì không cần hiểu nhau, nên khi mâu thuẫn hoặc hiểu lầm xảy ra, họ cũng không biết bắt đầu từ đâu để kết nối lại.
4 – Việc “nhất quyết giấu” một (vài) điều gì đó khiến bạn không thể mở lòng trọn vẹn
Không phải vì họ có bản tính gian dối. Mà vì họ sợ rằng, nếu để lộ điều đó ra — những góc tối, những mong manh, những điều từng bị người khác khinh thường hoặc tổn thương — thì họ sẽ không còn được yêu thương, không còn được tôn trọng nữa. Có người giấu nỗi sợ bị bỏ rơi. Có người giấu cảm giác thua kém. Có người giấu một phần tính cách mà họ từng bị phán xét. Có người giấu xuất thân và gia cảnh…
Khi cần giấu thì có người nói dối, có người mở lòng nửa vời. Có người thì tăng cường “dò xét”, đòi hỏi đối phương phải chứng minh sự chân thành trước… Khi kết nối thì phập phồng lo sợ, sợ người khác hỏi đến vấn đề mình không muốn cho ai biết. Kết quả là bạn chưa bao giờ sẵn sàng để người khác bước sâu vào thế giới của bạn.
5 – Một số người… chủ động không muốn hiểu, và cũng không muốn được hiểu
Cuối cùng, một số bạn có cảm giác, để người khác hiểu mình cũng đồng nghĩa với việc phải cởi bỏ lớp áo giáp phòng vệ. Mà như vậy thì… quá nguy hiểm. Bạn cảm thấy an toàn hơn khi giữ khoảng cách. Bạn chủ động chọn sống trong những vai diễn dễ chấp nhận, chọn giữ mọi thứ ở mức bề mặt. Dù đôi lúc cảm thấy cô đơn, nhưng ít nhất thì không bị tổn thương, bạn có cảm giác an toàn. Với tầng tầng lớp lớp phòng vệ như vậy, hiểu lầm cứ thế tồn tại, dù hai người vẫn ngồi cạnh nhau mỗi ngày.
Tóm lại
Một số bạn thân chủ lần đầu đến gặp Nhi có tâm sự muốn cải thiện kỹ năng diễn đạt, nói chuyện sao cho dễ hiểu, kiểu như “Chắc do mình kém ăn nói nên người ta mới không hiểu” hay “Mình không giỏi giao tiếp như người khác nên hay bị hiểu lầm”. Nhưng sau một quá trình thảo luận thì các bạn nhận ra: vấn đề không hẳn nằm ở kỹ năng (vì khi nói chuyện với Nhi, các bạn nói chuyện rất rành mạch, dễ hiểu). Vấn đề chính nằm ở những tắc nghẽn bên trong — những vùng tổn thương chưa được gọi tên, những nhu cầu chưa từng được thừa nhận, những lớp phòng vệ đã trở thành thói quen sống. Khi tháo gỡ được những tắc nghẽn ấy, các bạn bắt đầu thấy mình tự nhiên hơn trong giao tiếp. Không còn gồng lên để chứng minh điều gì. Không còn loay hoay vì “nói mãi mà người ta không hiểu”.
Khi bạn hiểu mình — và đủ an toàn để người khác cũng được hiểu bạn — thì giao tiếp trở thành kết nối thật sự, chứ không còn là nỗ lực mệt mỏi để giữ gìn mối quan hệ.
Và nếu bạn cũng đang muốn tháo gỡ những tắc nghẽn ấy, Nhi sẵn sàng đồng hành cùng bạn. Để mỗi cuộc đối thoại không còn là một cuộc thử thách – mà là một cánh cửa mở ra sự thấu hiểu. Từ người khác. Và từ chính bạn.
